Anasayfa Evlilik Psikolojisi Sosyal Fobi ve Tedavisi Nedir?

Sosyal Fobi ve Tedavisi Nedir?

Yazar: Psikolog Beyhan Budak

Sosyal Fobi Nedir?

Sosyal Fobi” kavramı ilk defa 1903 yılında Janet tarafından, konuşurken, piyano çalarken veya yazı yazarken başka birileri tarafından gözlenmek korkusunu tanımlama amaçlı kullanılmıştır.

Sosyal fobi, kişinin sosyal ortamlarda herhangi bir eylem yaparken utanç duyacağı durumlara düşeceğini düşünerek nedensiz yere heyecanlanma, kızarma, ellerin terlemesi ve titremesi, kendini küçük düşürecek bir şey yapma korkusu olarak adlandırılabilir. Sosyal fobi yaşayan kişi, biraz önce bahsedilen belirtilerin diğer kişiler tarafından anlaşılacağı korkusu ve kaygısıyla çoğu etkinliklerden kaçınmakta ve hayatını sınırlandırmaktadır.

Toplulukta konuşma, insanlar önünde özgürce davranabilme durumlarında çekingenlik sosyal fobi olarak adlandırılacak kadar olmasa da sık görülür. Ancak bu çekingenliği gösteren insanların bir kısmı böyle bir endişe ve kaygıdan dolayı bu tür ortamlardan vazgeçmezler.

Sosyal fobi, temel diğerleri tarafından yargılanma, gülünç görülme, küçük düşme ve aşağılanma korkusu etrafında odaklanmışsa da bazı şeyleri bilmediğini diğer insanlara belli etme, eleştiriyi kabul etme, grup içinde bir şey söyleme, sorumluluk alma, randevulaşma gibi durumlarda da önemlidir.

Sosyal Fobinin Belirtileri

  • Topluluk önünde konuşamama,
  • Başkalarının önünde yemek yiyeme,
  • Halka açık tuvaletleri kullanama, kütüphanelerde ders çalışama,
  • Toplantılar ve arkadaş buluşmaları gibi kalabalık ortamlara katılama,
  • Birisiyle konuşurken göz göze gelmekten korkma,
  • Yeni birisiyle tanışma ve konuşma başlatma güçlüğü,

Sosyal Fobiyle Birlikte Görülen Ruhsal Bozukluklar

Diğer Kaygı Bozuklukları: Sosyal fobisi olan hastaların %50’sinde yükseklik, karanlık gibi basit fobi yakınmaları olduğu tahmin edilmektedir.

Alkol ve Madde Kötüye Kullanımı: Alkol ve madde kötüye kullanımı sıklıkla sosyal fobiye eşlik eder. Alkoliklerde yaşam boyu sosyal fobi görülme sıklığı alkolik olmayanlara göre iki kat daha fazladır.

Depresyon: Sosyal fobisi olan hastaların yaklaşık %20’sinde depresyon gözlenmektedir. Yapılan araştırmalara göre, sosyal fobisi olanlarda olmayanlara oranla depresyon gelişme riski dört kez, panik bozukluk gelişme riski ise dokuz kez daha fazladır.

Çekingen Kişilik Bozukluğu: Sosyal fobide eşlik eden kişilik bozukluklarının yaygın olduğu ve özellikle çekingen kişilik bozukluğunun sosyal fobiyle yaygın bir örtüşme gösterdiği bilinmektedir.

Sosyal fobiyle birlikte eşlik eden başka bir psikolojik rahatsızlık varsa, sosyal fobinin etkileri çok daha şiddetli olabilmektedir.

Sosyal Fobinin Nedenlerine Yönelik Açıklamalar

Psikodinamik Kurama Göre Sosyal Fobinin Nedenleri: Psikodinamik kuram genel olarak fobileri şu şekilde açıklar:

  • Utanç Yaşantıları: Sosyal fobik hastalarda bilinçdışı olarak çevre tarafından onaylanma ve dikkat çekme isteği çok fazladır. Bu arzu otomatik olarak bu isteği karşılamayan ebeveyn tarafından utandırılma veya eleştirilme duygusunu doğurmaktadır. Bu hayali aşağılanma ve utandırılmadan kaçınabilmek için başkaları tarafından onaylanmayacakları durum ve ortamlardan kaçınırlar.
  • Suçluluk duyguları: Sosyal fobisi olan bazı kişiler ise, tam ve mükemmel bir ilgi için bilinçdışı olarak diğerlerine saldırgan bir talepkârlık gösterirler. Bu istekle birlikte, ilgi beklediği kişileri korkutarak kaçırma ve yok etme arzusu taşır. Suçluluk duyguları sıklıkla bu rakiplerin yerini almak konusundaki yetersizlikten kaynaklanan utançla birbirine karışmış haldedir.
  • Ayrılma Anksiyetesi: Sosyal fobisi olan birçok kişi, ebeveyn ve yakınlarının sevgisini kaybetmesine neden olacağı düşüncesiyle bağımsız olma ve yeni insanlarla yakın ilişki kurmaya korkar. Dış dünyaya ve dış dünyadaki insanlarla ilişki kurmaktan kendini çekerek reddedilmeye veya terk edilmeye karşı önlem almış olur.

Bilişsel Modele Göre Sosyal Fobinin Nedenleri: Bu modele göre, sosyal fobisi olan kişiler davranışlarının, kendisi ve başkaları tarafından değerlendirilmesine ilişkin işlevsel olmayan bazı düşünce ve inançlara sahiptirler. Sosyal yönden olumsuz değerlendirilme ile ilgili bazı otomatik düşünceler bu olumsuz düşünce ve inançlar tarafından tetiklenmekte ve bireyin sosyal performansını bozmaktadır. Sosyal performans bozuldukça sosyal fobinin şiddeti artmakta, sosyal fobinin şiddeti arttıkça sosyal performans daha da düşmekte ve kişi bir kısır döngünün içine girmektedir.

Öğrenme Modeline Göre Sosyal Fobinin Nedenleri: Öğrenme teorisine dayana modeller, koşullanma ve modelden öğrenmenin etkisine dikkat çekmektedirler. Diğer fobilerde olduğu gibi ya da travmatik yaşam olayları sonucu sosyal fobi gelişebileceği önemli bir varsayımdır. Sosyal fobisi olan kişiler, travmatik yaşantılar neticesinde, yaşanılan her benzer olayda aynı tepkiyi gösterebilirler.

Akılcı-Duygusal Yaklaşıma Göre Sosyal Fobinin Nedenleri: Albert Ellis’in geliştirdiği bir diğer bilişsel model olan Akılcı Duygusal modele göre, sosyal fobisi olan bireylerin “ iyi performans göstermek zorunda oldukları” ve performans esnasında rahatsızlık duymamak zorunda oldukları” gibi akıldışı bir biçimde kendilerine komut vermeleri nedeniyle sosyal fobi belirtileri ortaya çıkar.

Sosyal Beceri Modeline Göre Sosyal Fobinin Nedenleri: Bu modele göre sosyal fobi sosyal beceri eksikliği sonucunda oluşur. Bu bakış açısına göre kişi, başkalarına rahat hissedebileceği şekilde davranmayı öğrenmemiştir ya da sürekli pot kırmakta, sosyal olarak beceriksiz davranmakta ve tanıdıkları tarafından eleştirilmektedir. Kişinin yaşadığı olumsuz değerlendirilme korkusu ve koşullanma dönemleri yaşanan korkuyu daha da derinleştirir.

Genetik Faktörler Açısından Sosyal Fobi: Sosyal fobi tanısı almış kişilerle yapılan çalışmalarda, sosyal fobisi olan kişilerin ailelerinde, kontrol grubunu oluşturan bireylerin ailelerinden daha sık oranda sosyal fobi saptanmıştı. Yapılan bir araştırmaya göre, sosyal fobisi olan bireylerin yakınlarında sosyal fobi sıklığı (%6,6),  normal ailelerde ise (%2,2) olarak bulunmuştur.

Sosyal Fobinin Neden Olduğu Olumsuz Durumlar

  • Yeni arkadaş edineme ve var olan arkadaşları kaybetme,
  • Okul ve iş başarısında ciddi düşüşler,
  • İş bulamama
  • İşten atılma,
  • İşinde ilerleyememe,
  • Bireyin kendindeki gerçek potansiyeli ortaya koyamaması
  • Karşı cinse ile ilişki geliştirememe.

Sosyal Fobinin Tedavisi

Sosyal fobinin tedavisinde çeşitli psikoaktif ilaçlar ve psikoterapiler kullanılmaktadır. Son zamanlarda ilaçlara gerek kalmaksızın çeşitli psikoterapi yaklaşımlarıyla hızlı ve kolay bir şekilde sosyal fobi tedavi edilebilmektedir. Aşağıda sosyal fobi tedavisi için kullanılan yöntemlerden çeşitli örnekler anlatılacaktır.

  • Gevşeme Eğitimi: Bireyin sosyal fobinin bedensel tepkileri ortaya çıktığında nasıl gevşeyeceğini öğrenmesi ve fiziksel belirtileri kontrol etmek amacıyla kullanılır.
  • Atılganlık Eğitimi: Atılganlık eğitimi kişisel hal ve duyguların kabul edilebilir biçimde anlatımıdır. Birey baskın olmadan başat olmayı öğrenir. Kişiler arası durumlardaki değişimin farkına varır ve kendine dair olan algılarında bir değişme olur
  • Gerçek Yaşamda Alıştırma Eğitimler: Kaçınma davranışının üstesinden gelmeyi (korkulan durumla yüzleşmeyi) gerginliği azaltmayı öğrenmedir. Korkulan uyaranla yeterince uzun süre yüzleştiğinde anksiyetenin azaldığı görülmektedir.
  • Sosyal Beceri Kazandırma Eğitimi: Sosyal fobisi olan bireylerin bazılarında etkileşime girebilmek için gereken beceriler mevcuttur fakat yaşanılan yoğun kaygı bunların kullanılmasına engel olmaktadır. Bazı sosyal fobiklerde ise bu beceriler yoktur. Önemli bazı beceriler konuşmayı başlatma, sürdürme, sonlandırma, kendi fikrini söyleme, eleştirme, eleştirileri kabul etme, öneride bulunma ya da reddetmedir.
  • Bilişsel Terapi: Bireyi gergin yapan olaylar başarısızlığın gerçek nedeni değildir. Olayların değerlendiriliş biçimidir. Düşünceler ve duygular davranışları etkiler. Yıllar boyunca olaylara aynı biçimde bakılmasından dolayı bu düşünceler otomatik hale gelir. Bu kısır döngüye dur demek ve sosyal fobiye çözüm bulmak için bilişsel terapi çok etkili olmaktadır.



BU YAZILARA DA GÖZ ATABİLİRSİNİZ

Yorumunuzu Bekliyoruz !